Trong nhiều thập kỷ, giới y học gần như chỉ để lại cho người mất ngủ hai lựa chọn: “uống thuốc ngủ” hoặc “chấp nhận sống chung với nó”. Mỗi năm có hàng triệu đơn thuốc ngủ được kê trên toàn thế giới.
Nhưng có một sự thật quan trọng là thuốc ngủ không thực sự chữa được chứng mất ngủ mạn tính. Thuốc ngủ chỉ giải quyết phần ngọn – triệu chứng – nên khi ngừng thuốc, chứng mất ngủ rất dễ quay trở lại. Về lâu dài, hiệu quả sẽ giảm dần do nhờn thuốc, chưa kể đến việc kéo theo hàng loạt tác dụng phụ, trong đó nghiêm trọng nhất là sự lệ thuộc.
Đây là bài thứ năm trong chuỗi bài “Tìm lại giấc ngủ tự nhiên”. Trong bài viết này, Deluna Herbal sẽ cùng bạn tìm hiểu về ba nhóm thuốc ngủ phổ biến nhất hiện nay: benzodiazepine, thuốc chống trầm cảm (antidepressants) và melatonin tổng hợp. Chúng ta sẽ tìm hiểu mức độ hiệu quả, tác dụng phụ, sự khác biệt giữa từng loại, cùng những vấn đề thường gặp khi sử dụng chúng.
1. Benzodiazepine
Nhóm thuốc ngủ được kê đơn phổ biến nhất hiện nay là benzodiazepine (BZs). Chúng an toàn hơn nhiều so với các loại thuốc ngủ cũ trước đây gọi là barbiturat, vốn có nguy cơ gây nghiện và quá liều rất cao (Marilyn Monroe đã qua đời do dùng quá liều barbiturat).
Mặc dù một số loại benzodiazepine được quảng bá như thuốc ngủ, nhưng phần lớn thực chất được bán dưới dạng thuốc chống lo âu. Điều này nghe có vẻ kỳ lạ, nhưng lại xuất phát từ lý do kinh tế: các công ty dược không muốn tốn thêm hàng triệu đô la để thử nghiệm và đăng ký chúng như thuốc ngủ chính thức.
Thuốc nhóm benzodiazepine (BZs) gây ngủ bằng cách làm chậm hoạt động của não, ức chế sóng não, từ đó giúp cơ thể dễ chìm vào giấc ngủ hơn. Chúng có thể rút ngắn thời gian để ngủ, giảm số lần thức giấc giữa đêm và tăng tổng thời lượng ngủ.
Tuy nhiên, hiệu quả của chúng chỉ ở mức trung bình (nguồn). Trong một tổng hợp 9 nghiên cứu về điều trị mất ngủ bằng thuốc, các nhà khoa học nhận thấy: ngay cả khi dùng thuốc, người mất ngủ vẫn cần trung bình 46 phút mới ngủ được.
Cơ chế của BZs còn khiến não bị mờ mịt, giảm khả năng ghi nhớ ngắn hạn sau khi uống. Chính điều này khiến nhiều người quên rằng mình từng thức giấc giữa đêm và tưởng như mình đã ngủ ngon suốt đêm (nguồn). Sự “đánh lừa cảm giác” này khiến người dùng tin rằng thuốc có hiệu quả và tiếp tục phụ thuộc vào nó.
Tất cả các loại benzodiazepine đều có hiệu lực tương tự nhau trong việc hỗ trợ giấc ngủ, nhưng khác nhau về “thời gian bán hủy” – tức là thời gian cơ thể cần để đào thải một nửa lượng thuốc. Những loại có thời gian bán hủy ngắn sẽ được đào thải nhanh hơn, ít để lại cảm giác mệt vào sáng hôm sau hơn những loại bán hủy dài.
Thực tế, không có bằng chứng khoa học nào cho thấy thuốc benzodiazepine (BZs) còn phát huy tác dụng sau hơn 4 – 6 tuần sử dụng liên tục vào ban đêm. Thế nhưng, điều đáng ngạc nhiên là trên thực tế, rất nhiều bác sĩ vẫn kê BZs trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm liền.
Việc dùng BZs thường xuyên trong thời gian dài có thể dẫn đến hàng loạt vấn đề — một số trong đó rất nghiêm trọng, bao gồm:
- Giảm chất lượng giấc ngủ:
Thuốc benzodiazepine làm giảm thời lượng giấc ngủ sâu, khiến giấc ngủ nông hơn và cơ thể phục hồi kém, dù tổng thời gian ngủ có thể dài hơn (nguồn). - Hiện tượng quen thuốc và dung nạp:
Não bộ dần thích nghi với tác dụng của thuốc, khiến hiệu quả giảm đi theo thời gian. Bạn sẽ cần liều cao hơn để có cùng hiệu quả, và điều đó làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ (nguồn). - Lệ thuộc thể chất và tâm lý:
Việc dùng thuốc thường xuyên có thể dẫn đến phụ thuộc thể chất, nghĩa là nếu dừng đột ngột, bạn có thể gặp các triệu chứng cai thuốc như lo âu, đau đầu, run rẩy hoặc thậm chí co giật. Ngay cả khi không nghiện về thể chất, nhiều người vẫn lệ thuộc về tâm lý, tin rằng mình không thể ngủ nếu thiếu thuốc (nguồn). - Hiệu ứng “dư âm” vào ngày hôm sau:
BZs có thể gây ra cảm giác mơ màng, chậm chạp, giảm tập trung, giảm trí nhớ và phản xạ kém, thậm chí ảnh hưởng đến khả năng lái xe hoặc làm việc chính xác. Thực tế, sự mệt mỏi ban ngày do thuốc gây ra còn tệ hơn cả tình trạng mất ngủ ban đầu (nguồn). - Mất ngủ tái phát (rebound insomnia):
Khi ngừng thuốc, bạn có thể gặp tình trạng mất ngủ tạm thời trở lại – thậm chí nặng hơn trước khi dùng. Cảm giác lo lắng và sợ hãi đó khiến nhiều người quay lại dùng thuốc và vòng lệ thuộc lại tiếp tục (nguồn). - Nguy hiểm đặc biệt với người cao tuổi:
Người lớn tuổi có khả năng chuyển hóa thuốc kém hơn, nên nhạy cảm hơn với tác dụng phụ như mất thăng bằng, té ngã, gãy xương và lệ thuộc vào thuốc. Ở người trên 60 tuổi, tác hại của thuốc ngủ thường lớn hơn lợi ích mà nó mang lại (nguồn).
2. Thuốc chống trầm cảm (antidepressants)
Đúng như tên gọi, thuốc chống trầm cảm (antidepressants) được phát triển ban đầu để điều trị trầm cảm. Một số loại như Prozac có tác dụng kích thích, khiến cơ thể tỉnh táo hơn và vì vậy có thể gây mất ngủ. Ngược lại, một số thuốc chống trầm cảm khác như Elavil, Sinequan và Desyrel lại gây buồn ngủ, an thần nhẹ khi dùng với liều rất thấp. Chính vì thế, ngày càng nhiều bác sĩ kê liều nhỏ các thuốc này như một dạng “thuốc ngủ”, dành cho những người không bị trầm cảm nhưng khó ngủ kéo dài.
Tương tự như benzodiazepine, các thuốc chống trầm cảm gây buồn ngủ có thể giúp người mất ngủ dễ đi vào giấc ngủ hơn, ngủ sâu và lâu hơn. Tuy nhiên, ngay cả ở liều thấp, chúng vẫn có thể gây cảm giác lơ mơ, mệt mỏi vào ban ngày và dễ tạo ra sự lệ thuộc tâm lý. Một số người còn nhờn thuốc theo thời gian, khiến hiệu quả giảm dần (nguồn).
So với benzodiazepine, các thuốc chống trầm cảm liều thấp có hai ưu điểm lớn:
- Không làm rối loạn giấc ngủ sâu
- Không gây lệ thuộc thể chất hay mất ngủ tái phát (rebound insomnia) khi ngừng thuốc.
Chính vì vậy, nhiều bác sĩ ngày nay ưu tiên kê nhóm thuốc này thay vì BZs để điều trị mất ngủ mạn tính.
3. Melatonin tổng hợp
Melatonin là một loại hormone tự nhiên do não tiết ra, có vai trò quan trọng trong việc điều hòa giấc ngủ. Gần đây, melatonin tổng hợp được quảng bá rộng rãi như “thuốc ngủ tự nhiên”. Tuy nhiên, vì melatonin được xếp vào nhóm “thực phẩm bổ sung sức khỏe”, nên không chịu sự kiểm soát của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) — nghĩa là không có gì đảm bảo về độ tinh khiết hay chất lượng của sản phẩm.
Dù được truyền thông ca ngợi rất nhiều, các nghiên cứu khoa học vững chắc về melatonin lại còn rất hạn chế. Một số nghiên cứu cho thấy melatonin có thể hữu ích trong việc giảm mệt mỏi do lệch múi giờ (jet lag) hoặc giúp người lớn tuổi – những người tiết ít melatonin tự nhiên – dễ ngủ hơn. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng đáng tin cậy nào chứng minh rằng melatonin thực sự giúp cải thiện mất ngủ ở người trẻ và trung niên.
Mặc dù một vài nghiên cứu từng cho thấy melatonin giúp dễ ngủ hơn, nhưng các nghiên cứu đó lại được thực hiện trên người ngủ bình thường chứ không phải người mất ngủ thực sự.
Ở những nghiên cứu hiếm hoi được tiến hành trên nhóm mất ngủ, kết quả rất không nhất quán – nhiều nghiên cứu cho thấy melatonin không cải thiện đáng kể tổng thời gian ngủ, cũng không giúp rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ. Theo khảo sát năm 1997 của Consumer Reports, một nửa số người mất ngủ dùng melatonin cho biết nó hoàn toàn không giúp ích gì.
Các nhà khoa học nhận thấy nhiều nghiên cứu về melatonin được thực hiện kém chất lượng, và một số chuyên gia khác thì lo ngại về tác dụng phụ của nó:
- Melatonin có thể gây co mạch máu, nên không phù hợp với người mắc bệnh tim mạch.
- Ở liều cao, melatonin có thể làm giảm khả năng sinh sản, vì vậy phụ nữ đang muốn thụ thai không nên dùng. Thực tế, tại Hà Lan, melatonin còn đang được thử nghiệm như một loại thuốc tránh thai, và trớ trêu thay, buồn ngủ lại không phải là tác dụng phụ thường gặp (nguồn) – điều này càng làm dấy lên nghi ngờ về việc dùng melatonin như thuốc ngủ.
Nhiều chuyên gia giấc ngủ uy tín quốc tế đã tổng hợp lại các kết quả nghiên cứu và đi đến kết luận rằng melatonin chỉ có giá trị rất hạn chế trong điều trị mất ngủ.
Khi nào thuốc ngủ có thể là lựa chọn hợp lý?
Giống như hầu hết các loại thuốc khác, thuốc ngủ vẫn có giá trị nếu được sử dụng đúng cách và có kiểm soát. Việc dùng thuốc ngủ trong vài đêm hoặc vài tuần có thể phù hợp khi giấc ngủ bị xáo trộn tạm thời — chẳng hạn do lệch múi giờ (jet lag), hoặc vì mất mát, chia tay, ly hôn, hay những vấn đề sức khỏe khiến bạn căng thẳng và khó ngủ. Trong những tình huống này, thuốc ngủ có thể giúp ngăn mất ngủ ngắn hạn trở thành mạn tính.
Ngoài ra, việc có sẵn một ít thuốc ngủ trong tủ thuốc gia đình cũng có thể mang lại cảm giác yên tâm cho người mất ngủ — chỉ cần biết rằng “mình có thuốc nếu cần” đôi khi đã đủ giúp họ bớt lo sợ và dễ ngủ hơn. Ngoài ra, sử dụng thuốc ngủ trong ngắn hạn đôi khi cũng được xem là hợp lý, như một bước tạm thời để phá vỡ vòng lặp lo âu – mất ngủ ở những trường hợp mất ngủ nặng, kéo dài.
Tuy nhiên, trước khi nghĩ đến thuốc ngủ, bạn nên tìm cách thay đổi những suy nghĩ và hành vi đang gây ra mất ngủ. Bởi một khi đã phụ thuộc vào thuốc, rất khó để giữ được sự kiểm soát và giới hạn liều dùng — từ đó dễ rơi vào vòng lệ thuộc.
Lời kết
Giờ thì bạn đã hiểu những vấn đề lớn nhất khi dùng thuốc ngủ: ban đầu, người ta chỉ định dùng vài đêm trong tuần, nhưng rất nhanh sau đó, tần suất sử dụng tăng lên. Vòng lặp này tạo thành một chiếc bẫy, khiến nhiều người lệ thuộc vào thuốc ngủ trong nhiều năm, dẫn đến sự phụ thuộc tâm lý và cảm giác mất kiểm soát đối với chính giấc ngủ của mình.
Bạn hoàn toàn có thể học cách thoát khỏi cái bẫy này. Trong các bài viết tiếp theo, Deluna Herbal sẽ hướng dẫn bạn cách thực hành phương pháp cognitive restructuring, kết hợp sử dụng các loại thảo mộc an thần – ngủ ngon để giúp bạn nhanh chóng có lại giấc ngủ tự nhiên.
Deluna Herbal tin rằng giấc ngủ tự nhiên không nằm trong viên thuốc nào, mà bắt đầu từ sự thấu hiểu chính mình: cách bạn thư giãn, cách bạn buông bỏ, và cả cách bạn chăm sóc cơ thể bằng những gì thiên nhiên ban tặng.
Lưu ý nhỏ: Bài viết chia sẻ thông tin để bạn tham khảo thêm. Nếu bạn đang gặp vấn đề sức khỏe, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia trước khi dùng bất kỳ loại thảo mộc nào nhé!
